صنعت معدن در سالهای اخیر با دو تحول همزمان روبهرو شده است؛ از یک سو شرکتهای معدنی برای جذب نیروی ماهر با چالش مواجه هستند و از سوی دیگر، دیجیتالیشدن معادن به مهارتهای تازهای نیاز دارد. در چنین شرایطی، تسهیل آموزش دیجیتال و کارآموزی برای نیروهای پناهجو و مهاجر در صنعت معدن میتواند به عنوان راهکاری برای توسعه مهارت، افزایش اشتغال و تأمین بخشی از نیروی انسانی موردنیاز این صنعت مطرح شود.
پناهجویان و مهاجران در بسیاری از کشورها بخشی از نیروی کار بالقوه را تشکیل میدهند، اما موانعی مانند محدودیت دسترسی به آموزش تخصصی، مشکل تطبیق مدارک، ضعف مهارتهای زبانی و دیجیتال و همچنین محدودیتهای قانونی ورود به بازار کار، امکان استفاده مؤثر از این ظرفیت را کاهش داده است. ایجاد دورههای آموزشی هدفمند و اتصال آنها به برنامههای کارآموزی میتواند فاصله میان این نیروها و بازار کار معدن را کاهش دهد.
صنعت معدن به مهارتهای جدید نیاز دارد
تصویر سنتی از معدن به فعالیتهای صرفاً فیزیکی و کار با ماشینآلات سنگین محدود میشود، در حالی که معدنکاری مدرن به سرعت در حال تغییر است. سیستمهای کنترل از راه دور، تجهیزات خودکار، حسگرها، پهپادها، سامانههای اطلاعات جغرافیایی، تحلیل داده، هوش مصنوعی و نرمافزارهای مدیریت تولید اکنون بخشی از عملیات بسیاری از معادن هستند.
مجمع جهانی اقتصاد نیز اعلام کرده است که در بخش معدن و فلزات، مهارتهایی مانند هوش مصنوعی، کلانداده و سواد فناوری در سالهای آینده اهمیت بیشتری پیدا میکنند. همچنین شرکتهای این حوزه توسعه مهارت و بازآموزی نیروی انسانی را یکی از ابزارهای اصلی مواجهه با تحولات صنعت میدانند.
بنابراین، آموزش نیروهای مهاجر تنها نباید بر فعالیتهای عمومی یا کارهای کممهارت متمرکز شود. بخشی از این نیروها میتوانند پس از ارزیابی تواناییهای اولیه، برای مشاغل فنی، تعمیراتی، دیجیتال و عملیاتی آموزش ببینند.
آموزش دیجیتال؛ نقطه شروع ورود به معدن مدرن
یکی از مهمترین مراحل این طرح، توسعه سواد دیجیتال است. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان نیز در راهنمای سال ۲۰۲۵ خود، سواد دیجیتال را یکی از گامهای مهم برای افزایش شمول اقتصادی و دسترسی پناهجویان به فرصتهای شغلی معرفی کرده است.
در صنعت معدن، این آموزش میتواند از مهارتهای پایه مانند کار با رایانه، ثبت اطلاعات و استفاده از نرمافزارهای اداری آغاز شود و سپس به حوزههای تخصصیتر برسد. آموزش GIS، خواندن نقشههای دیجیتال، ثبت دادههای تولید، کار با داشبوردهای پایش تجهیزات، آشنایی با سیستمهای نگهداری و تعمیرات و حتی تحلیل مقدماتی داده میتواند بخشی از این مسیر باشد.
استفاده از آموزش آنلاین نیز هزینه برگزاری دورهها را کاهش میدهد. نیروهای مهاجر میتوانند بخش نظری آموزش را پیش از ورود به محیط معدن تکمیل کنند و تنها برای آموزشهای عملی و تخصصی در مراکز فنی یا سایتهای معدنی حضور داشته باشند.
کارآموزی؛ حلقه اتصال آموزش به اشتغال
آموزش بدون ارتباط با بازار کار همیشه به اشتغال منجر نمیشود. گزارش سال ۲۰۲۶ سازمان بینالمللی کار درباره مهارتهای پناهجویان سوری در لبنان نیز نشان میدهد که حتی حضور در دورههای فنی و حرفهای، زمانی که آموزش با نیاز واقعی بازار هماهنگ نباشد، اثر محدودی بر اشتغال خواهد داشت. این گزارش بر آموزش مبتنی بر تقاضای بازار و بهبود ارتباط میان مهارتآموزان و کارفرمایان تأکید دارد.
به همین دلیل، کارآموزی نیروهای پناهجو و مهاجر در صنعت معدن باید همزمان با طراحی دورههای آموزشی مورد توجه قرار گیرد.
شرکتهای معدنی میتوانند برای دورههای چندماهه ظرفیت مشخصی تعریف کنند. کارآموزان نیز پس از گذراندن آموزش ایمنی، مهارتهای پایه و ارزیابیهای لازم وارد بخشهای مختلف معدن شوند. تعمیر و نگهداری تجهیزات، نمونهبرداری، آزمایشگاه، نقشهبرداری، انبار و لجستیک، ثبت دادههای عملیاتی و برخی فعالیتهای فرآوری میتوانند از حوزههای مناسب برای آغاز این برنامه باشند.
آموزش ایمنی باید در اولویت باشد
فعالیت در معدن با محیطهای کاری عادی تفاوت دارد. ماشینآلات سنگین، انفجار، ارتفاع، گردوغبار، تجهیزات الکتریکی و رفتوآمد وسایل نقلیه معدنی، آموزش دقیق ایمنی را ضروری میکند.
بنابراین، هیچ برنامه کارآموزی نباید نیروهای آموزشندیده را مستقیماً وارد عملیات کند. آموزش HSE، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی، شناخت علائم و هشدارها، واکنش در شرایط اضطراری و آشنایی با مقررات هر سایت باید پیش از شروع کار انجام شود.
فناوری دیجیتال در این بخش نیز کاربرد دارد. شبیهسازها، محتوای ویدئویی، واقعیت مجازی و آزمونهای آنلاین میتوانند شرایط خطرناک را بدون قرار دادن کارآموز در معرض خطر واقعی آموزش دهند. این روش بهویژه برای افرادی که پیشتر تجربه فعالیت معدنی نداشتهاند اهمیت زیادی دارد.
مسئله زبان و مدارک مهارتی
یکی دیگر از موانع ورود مهاجران به صنعت معدن، زبان تخصصی است. حتی فردی که تجربه کار با ماشینآلات یا تجهیزات صنعتی دارد، ممکن است اصطلاحات فنی و دستورالعملهای ایمنی کشور میزبان را بهخوبی درک نکند.
دورههای آموزشی باید به همین دلیل بخش مشخصی برای زبان فنی معدن داشته باشند. استفاده از تصاویر، ویدئو، نمودار و آموزش چندزبانه نیز میتواند احتمال سوءبرداشت را کاهش دهد.
از سوی دیگر، بسیاری از مهاجران پیش از مهاجرت مهارت یا سابقه کاری داشتهاند، اما مدرکی برای اثبات آن در اختیار ندارند. ایجاد سیستم «ارزیابی مهارت» به جای الزام همه افراد به شروع آموزش از صفر میتواند روند جذب آنها را کوتاهتر کند. فردی که پیشتر جوشکار، مکانیک، برقکار یا راننده ماشینآلات بوده است، در صورت موفقیت در آزمون عملی میتواند وارد دوره تکمیلی شود.
منفعت شرکتهای معدنی از اجرای این طرح
اجرای چنین برنامهای تنها یک اقدام اجتماعی نیست. شرکتهای معدنی نیز میتوانند از ایجاد یک مسیر جدید برای جذب نیروی انسانی بهره ببرند.
صنعت معدن در برخی مناطق با دشواری جذب و حفظ نیروهای متخصص روبهرو است. همچنین توسعه پروژههای معدنی و افزایش استفاده از فناوریهای دیجیتال، نیاز به تکنسینها، اپراتورها و نیروهای دارای مهارتهای جدید را افزایش میدهد. گزارشهای بینالمللی نیز کمبود نیروی کار و شکاف مهارتی را از چالشهای توسعه صنعت مواد و معدن ارزیابی کردهاند.
اگر شرکتها بتوانند نیروهای مهاجر واجد شرایط را شناسایی کنند، به آنها آموزش دهند و سپس افراد موفق را جذب کنند، بخشی از هزینه جستوجو و استخدام نیرو نیز کاهش پیدا میکند. دوره کارآموزی در واقع فرصتی برای ارزیابی عملی فرد پیش از استخدام خواهد بود.
آموزش باید به استخدام واقعی منتهی شود
یکی از خطرهای چنین طرحهایی تبدیل شدن آنها به دورههای آموزشی متعدد بدون نتیجه مشخص است. برای جلوگیری از این مسئله، ابتدا باید نیاز شرکتهای معدنی بررسی شود و سپس آموزش طراحی شود.
به عنوان مثال، اگر یک منطقه معدنی به تکنسین تعمیرات، اپراتور کارخانه فرآوری یا نیروی GIS نیاز دارد، برنامه آموزشی باید برای همان فرصتهای شغلی شکل بگیرد. در پایان نیز شرکتهای مشارکتکننده باید امکان مصاحبه و جذب کارآموزان موفق را فراهم کنند.
این مدل، فاصله میان آموزش و اشتغال را کمتر میکند و انگیزه شرکتکنندگان برای تکمیل دوره نیز افزایش مییابد.
موانع قانونی را نمیتوان نادیده گرفت
اجرای برنامه آموزش و کارآموزی مهاجران در صنعت معدن بدون توجه به قوانین کشور میزبان امکانپذیر نیست. وضعیت اقامت، مجوز کار، بیمه، شرایط حضور در سایتهای معدنی، استانداردهای ایمنی و محدودیت اشتغال اتباع خارجی باید پیش از آغاز هر برنامه مشخص شود.
در نتیجه، همکاری میان دولت، شرکتهای معدنی، مراکز آموزش فنی و حرفهای و نهادهای مرتبط با مهاجران اهمیت زیادی دارد. شرکتها نمیتوانند به تنهایی همه موانع حقوقی و اجرایی را برطرف کنند.
فرصتی برای معدن و نیروی انسانی مهاجر
تسهیل آموزش دیجیتال و کارآموزی برای نیروهای پناهجو و مهاجر در صنعت معدن میتواند یک مدل دوطرفه ایجاد کند. از یک سو مهاجران به مهارت، سابقه کاری و مسیر روشنتری برای ورود به بازار کار دست پیدا میکنند و از سوی دیگر شرکتهای معدنی به مجموعه بزرگتری از نیروهای قابل آموزش دسترسی خواهند داشت.
با این حال، موفقیت این مدل به کیفیت اجرا وابسته است. آموزش باید بر اساس نیاز واقعی صنعت طراحی شود، دوره کارآموزی باید زیر نظر متخصصان انجام گیرد و ایمنی نیز در تمام مراحل اولویت داشته باشد. همچنین قوانین اشتغال و وضعیت حقوقی افراد باید به طور کامل رعایت شود.
در شرایطی که معدنکاری به سمت اتوماسیون، دادهمحوری و استفاده گستردهتر از فناوری حرکت میکند، توسعه نیروی انسانی نیز باید همراه با این تحول پیش برود. ایجاد مسیرهای آموزشی انعطافپذیر برای مهاجران و پناهجویان میتواند یکی از راههای گسترش نیروی کار ماهر و در عین حال افزایش مشارکت اقتصادی گروههایی باشد که تاکنون دسترسی محدودتری به فرصتهای تخصصی داشتهاند.
